Dit is een artikel uit Seksoa magazine, het online tijdschrift voor professionals over soa's en seksuele gezondheid. De artikelen worden geschreven door experts uit het werkveld.
Publicatiedatum: 23 september 2016
Heb je pijn tijdens of na seks? Lees wat je kunt doen
Inleiding
Deze keer in onze rubriek ‘Uit de praktijk’ : het verhaal van seksuologe en psychologe Hanneke Termeer. In haar praktijk ziet ze vaak vrouwen die met candida-achtige klachten tevergeefs behandeld worden bij een huisarts, gynaecoloog of dermatoloog. Veel klachten hebben echter geen medische oorzaak. Bij vulviare klachten dient ook gedacht te worden aan PVD ( Provoked Vulvodyni), oftewel vulvodynie. Dit is een seksuele dysfunctie waarbij een bio psychosociale benadering de juiste behandeling is. Lees deze casus, de diagnostiek en de juiste behandeling bij deze seksuele dysfunctie.
De casus: Marieke
Marieke, een 27-jarige vrouw bezoekt mijn seksuologie spreekuur met de volgende klacht: Sinds twee jaar heeft ze een branderig gevoel tijdens en na het vrijen en een soort wondjes op haar vulvalippen (voorheen "schaamlippen"). Gemeenschap is sinds een tijdje hierdoor niet meer mogelijk. De klachten beïnvloeden haar seksuele relatie en inmiddels ook de relatie met haar partner. Eerder heeft ze met deze klachten de huisarts, gynaecoloog en dermatoloog bezocht. De hypotheses schimmelinfectie, sperma allergie, eczeem en de daarvoor bestemde smeerseltjes, AB-kuren en vaginale pillen hebben haar tot nu toe geen soelaas geboden. Hoewel ze een beetje sceptisch tegen een seksuologische benadering van haar klachten staat, lukt het goed om een seksuologische anamnese af te nemen.
Marieke heeft sinds drie jaar een relatie. Het is haar eerste lange relatie. In het eerste jaar was de seks leuk, lekker en vooral ook pijnloos. Sinds ze met haar vriend is gaan samenwonen, zijn de vulvaire klachten geleidelijk aan ontstaan. Gedurende het samenwonen merkte ze dat haar vriend meer zin had in seks dan zij. Omdat ze het zielig vond hem te vaak af te wijzen had ze weleens gemeenschap zonder zin en opwinding.
“Tanden op elkaar houding’’
Aanvankelijk waren haar klachten vooral na het vrijen; branderigheid en jeuk aan haar vulva. Zij bezocht hiervoor haar huisarts die haar klachten duidde als een schimmelinfectie. Ondanks de behandeling hiervoor en verdere verwijzingen, bleven de klachten bestaan en kreeg ze bovendien ook pijn tijdens de gemeenschap. Na een tijdje de ‘tanden op elkaar houding’ gehanteerd te hebben, lukte het op een gegeven moment niet meer om gemeenschap te hebben en nu kan ze zelfs een tampon niet meer inbrengen. De casus vermeldt verder geen medische of psychische co-morbiditeit.
Hoe ben ik ermee omgegaan?
Bovenstaande casus is een klassiek geval van PVD (provoked vestibulodynia), voorheen ook wel VVS (vulvair vestibulitis syndroom) genoemd, een hardnekkige lastig te behandelen seksuele dysfunctie. PVD is een aandoening waarbij langdurig (langer dan 3 maanden) of recidiverend pijn bij penetratie of aanraken met vinger of voorwerp bestaat, en waarbij irritatie van het vestibulum vulvae optreedt.
Bij gynaecologisch onderzoek kan geen lichamelijke oorzaak (specifieke ontstekingsparameters) gevonden worden voor de klachten. Wel is het zo dat fysieke factoren een aanleiding kunnen vormen voor het ontstaan van PVD.
Onvoldoende opwinding en een overactieve bekkenbodem kunnen uitlokkende factoren zijn voor het krijgen van PVD en zijn in ieder geval altijd onderhoudende factoren bij PVD. In de bovenbeschreven casus geeft patiënte aan onvoldoende opwinding te hebben tijdens gemeenschap. Dit betekent dus minder lubricatie waarbij een ‘schuurpapiereffect’ optreedt met als gevolg irritatie van de vulva. De ‘tanden op elkaar houding’ wordt gehanteerd, en ondanks de pijn wordt er doorgegaan met coïtus, waardoor verergering van huidirritatie optreedt en er geen mogelijkheid is tot gezond herstel.
De bekkenbodemspieren zullen zich als een automatische reactie aanspannen op de pijn en na verloop van tijd zal er sprake zijn van een overactieve tonus van de bekkenbodemspieren en anticiperende houding van de bekkenbodem bij poging tot penetratie, waardoor coïtus niet meer mogelijk is. Zo ook bij deze patiënte.
Wat te doen bij PVD (vulvodynie)?
- Neem een seksuele anamnese af waarbij educatie gegeven dient te worden over de twee voorwaarden voor pijnloze seks; namelijk seksuele opwinding en een ontspannen bekkenbodem.
- Wanneer u anamnestisch denkt aan een candida infectie, doe dan een directe diagnostiek door middel van een KOH preparaat in plaats van een kweek (bij een vaginale kweek vindt men altijd wel schimmels).
- Verricht bij patiënten, zoals boven beschreven, een educatief onderzoek waarbij de diagnose PVD met een positieve touchtest (met wattenstok) rondom de introïtus op 17.00 uur, 18.00 uur en 19.00 uur. gecombineerd met een hypertone bekkenbodem gesteld kan worden.
- Bij unprovoked vestibulodynia (pijn zonder aanraking) besteed ook aandacht aan mogelijke atrofie van de vulva waarvoor soms oestrogenenzalf geïndiceerd (vaak bij postmenopauzale vrouwen) is.
- Bij geen ongerustheid over het aspect van de huid van de vulva, verwijs uw patiënte dan naar een seksuoloog en niet naar een gynaecoloog/dermatoloog of bekkenfysiotherapeut . PVD behoort namelijk tot de seksuele dysfuncties.
Behandeling van PVD
Ik heb Marieke inzichtelijk gemaakt wat de twee voorwaarden voor pijnloze seks zijn. Het werd Marieke duidelijk dat geslachtsgemeenschap zonder opwinding ervoor zorgde dat haar bekkenbodemspieren zodanig aanspande, dat coïtus niet meer mogelijk was. De hypertone bekkenbodem werd met een educatief onderzoek bevestigd.
Om de opwinding weer terug te krijgen en om haar huid te laten genezen, werd er een pijnverbod ingesteld. Ook gaf ik een hygiëne protocol in verband met haar vulvaire klachten (Lanette FNA, katoenen ondergoed, niet met zeep wassen). Verder ging ze ontspannings en-exposure oefeningen doen om weer pijnloze ervaringen op te doen bij penetratie. Haar partner werd tijdelijk bij de behandeling betrokken om de beladenheid te doorbreken in de seks en de lol weer stapsgewijs op te bouwen (aanvankelijk zonder penetratie).
Na driekwart jaar werd de behandeling met succes afgesloten wat inhield dat Marieke onder goede voorwaarden weer pijnloze en plezierige seks kon hebben (al dan niet met coïtus).
Leer meer over soa's
E-learnings, video's en podcasts
Wil jij meer weten over soa's en soa-zorg in Nederland? En wat je leert meteen gebruiken in je eigen werk? Bij de Soa Aids Nederland Academie spijker je je kennis bij met korte online trainingen.
De inhoud van dit artikel is gereviewd door 2 leden van de redactieraad van Seksoa magazine met als hoofdredacteur Hanna Bos, arts infectieziektebestrijding bij Soa Aids Nederland
Deze pagina is bijgewerkt op 6 juni 2024.