Vaginale stoombaden: een gevaarlijke of heilzame traditie?

Dit is een artikel uit Seksoa magazine, het online tijdschrift voor professionals over soa's en seksuele gezondheid. De artikelen worden geschreven door experts uit het werkveld. 

Publicatiedatum: 1 maart 2012

Wat zijn vaginale stoombaden?

‘Het zijn hete stoombaden met gekookte bladeren of boombast waar een vrouw boven gaat hangen om haar geslachtsdeel te reinigen. Er zijn verschillende soorten baden. Tijdens ons onderzoek in Suriname hebben wij 177 verschillende plantensoorten gedocumenteerd die als ingrediënt voor vaginale stoombaden werden gebruikt. Aangezien de meeste stoombaden een mengsel van planten bevatten, zijn er dus erg veel verschillende recepten.’

Welke vrouwen nemen vaginale stoombaden?

‘Veel Marron-vrouwen nemen ’s ochtends na het opstaan en ’s avonds voor het slapengaan een stoombad. Vrouwen uit andere bevolkingsgroepen doen het meestal alleen na de geboorte van hun kind. Creoolse, Javaanse, Hindoestaanse, Indiaanse en zelfs Chinese moeders in Suriname vertelden ons dat ze na de bevalling zo’n bad namen. Het stoombad is een traditie die van moeder op dochter wordt overgeleverd en wordt gezien als een essentieel onderdeel van de kraamperiode. Het hete bad dient om de resterende bloedresten te verwijderen en de baarmoeder te laten samentrekken zodat deze weer dezelfde positie inneemt als vóór de zwangerschap. Vieze geurtjes worden ermee voorkomen en de kraamvrouw krijgt snel haar vroegere figuur weer terug. Aan veel stoombadkruiden worden meerdere effecten toegeschreven: ze zouden de vagina en baarmoeder reinigen na de menstruatie, maar ook na een abortus of miskraam. Sommige planten dienen expliciet om de vagina droog en strak te maken, iets waarvan vrouwen weten dat het plezierig wordt gevonden door de man. Zo denken ze dat zij hem aan zich kunnen binden, zodat hij er geen andere vriendinnen op na houdt.’

Hoe gaat het nemen van zulke baden in zijn werk?

‘In Suriname zoekt een vrouw de juiste takken met bladeren en bast bij elkaar en hakt ze in stukken. Ze legt het materiaal in een metalen emmer met water waarna ze het aan de kook brengt. Dit vindt plaats in de badkamer, in het binnenland vaak in een hut met een bladeren dak achter het huis. Soms wordt er kokend water gegoten in een plastic emmer of emaille po met verse of gedroogde bladeren. De vrouw legt dan een plank over de tobbe of gaat met gespreide benen op de po of emmer zitten om de stoom de kans te geven haar vagina binnen te dringen. Vaak bedekt ze haar schoot met een handdoek. Een stoombad duurt 5 á 10 minuten. Vervolgens steekt de vrouw haar vingers zo diep mogelijk in haar vagina om het aanwezige slijm te verwijderen. Wanneer het water enigszins is afgekoeld, wast ze haar geslachtsdelen met het afkooksel. In Nederland worden ook wel kant-en-klare zakjes met kruiden geweekt in een plastic bidet met heet water dat onder de wc-bril wordt geplaatst.’

Waar zijn producten hiervoor verkrijgbaar?

‘Op de medicinale plantenmarkten in Suriname verkocht men in 2006 zo’n 76 verschillende stoombadkruiden. Dagelijks ligt er voor meer dan 2000 kilo aan stoombadkruiden op de marktkramen van Paramaribo, bijna 40% van de totale dagelijkse hoeveelheid medicinale planten die te koop wordt aangeboden. In Nederland zijn stoombadkruiden te koop op de markt in de Bijlmer, in Surinaamse kruidenwinkels, en de laatste tijd steeds vaker via internet: gedroogde planten, of in stukjes gehakt en verpakt in dichtgeniete koffiefilters of in keurige kruidenbuiltjes.’

Wat zijn de positieve en negatieve effecten van stoombaden?

‘Volgens Surinaamse gebruiksters lopen vrouwen die na de bevalling geen stoombaden nemen, het risico om kowru bere (kou in de buik) op te lopen. Deze gevaarlijke ziekte, veroorzaakt door restanten ‘vuil bloed’ in de baarmoeder, zou kunnen leiden tot hevige buikpijnen, hoge koorts en uiteindelijk het overlijden van de kraamvrouw. De symptomen van deze aandoening lijken te duiden op een ernstige baarmoederinfectie en kraamvrouwenkoorts. Kennis van medicinale planten die de baarmoeder doen samentrekken en infecties voorkomen, kan levens redden. Dat is vooral het geval in het binnenland, waar de medische voorzieningen minimaal zijn. Er is helaas nog nooit onderzoek gedaan naar het effect van stoombaden op baarmoederinfecties en post-natale bloedingen. Er zijn ook mogelijk negatieve effecten van vaginale stoombaden. Zoals eerder vermeld, zorgen de stoombaden ook voor een strak, droog en nauw geslachtsdeel. Tijdens de sex, ook wel dry sex genoemd, is dit erg pijnlijk voor de vrouw, maar mannen waarderen dit juist. Uit diverse studies, die zijn uitgevoerd in Afrika, blijkt dat dry sex het slijmvlies van de vagina beschadigt, wat kan leiden tot scheurtjes, wondjes en ontstekingen. De natuurlijke zuurgraad wordt aangetast en de plaatselijke goedaardige bacteriën onderdrukt. Dit alles vergroot de kans op besmetting met soa’s en hiv. Seks met een droge vagina leidt er tevens toe dat condooms sneller scheuren. Vanwege de ernstige gezondheidsrisico’s, vooral voor vrouwen, hebben deskundigen werkzaam in de aids-bestrijding in de media gewaarschuwd voor het gevaar van dry sex.’

Is er onderzoek verricht naar de relatie tussen stoombaden en soa’s of andere vaginale klachten?

‘Niet in Nederland. Zoals gezegd in Afrika wel. In het binnenland van Suriname heeft de lokale NGO ProHealth onderzoek gedaan. Dit onderzoek had echter geen medisch karakter. Volgens Marron-mannen en -vrouwen die werden geïnterviewd werden door ProHealth, was een droge en strakke vagina een vereiste tijdens de geslachtsgemeenschap, ondanks het feit dat dit pijnlijk was voor de vrouw en vaak bloedingen veroorzaakte. Net als in sommige Afrikaanse landen wordt een vochtige vagina in Suriname gezien als een bewijs van promiscuïteit en een gegronde reden voor de man om een andere vriendin te zoeken.’

Is het, gezien de mogelijk negatieve bij-effecten, wenselijk en ook mogelijk om een dergelijke traditie te doorbreken?

‘Surinaamse vrouwen zijn erg trots op hun cultuur en tradities en daar hebben ze alle recht toe. Een gebruik dat mogelijk is ontstaan als medicijn tegen geslachtsziekten (veel planten hebben een anti-microbiële werking) en als preventie van kraamvrouwenkoorts en postnatale bloedingen, heeft waarschijnlijk in het verleden talloze levens gered. Het verbieden van traditionele gebruiken rondom de bevalling, zoals het gebruik van stoombaden, kunnen daarom negatief uitpakken voor de gezondheid van moeder en kind, vooral in gebieden met een gebrekkige gezondheidszorg. Het losweken van vastzittende placentadelen door middel van stoom en kruiden lijkt een betere oplossing voor een pas bevallen moeder dan het afzien van een behandeling (bij afwezigheid van medische zorg) of een lange en vermoeiende reis voor een curettagebehandeling. Het gebruik is echter wel een beetje “uit de hand gelopen”, misschien wel als gevolg van het uitbreken van hiv en aids. De vrouwen die wij interviewden, waren ervan overtuigd dat het regelmatig schoonhouden van hun geslachtsdelen gezond was en hen bescherming bood tegen dit soort infecties.’

Wat moeten hulpverleners weten over deze traditie of het praten erover?

‘Informatie is het belangrijkste. De gezondheidsrisico’s van vaginale stoombaden zijn afhankelijk van de frequentie van het gebruik, de concentratie en de aard van de ingrediënten en uiteraard het aantal wisselende contacten en het condoomgebruik. Er is dringend behoefte aan verder onderzoek naar het farmacologische effect van de verschillende stoombadkruiden op het slijmvlies van vagina en baarmoeder. Dit is van belang om een onderscheid te maken tussen planten waarvan het gebruik ongevaarlijk, gunstig of juist schadelijk is. Dan weet je ook beter wat je kunt aan- of afraden. Gezien de waarschijnlijkheid dat dry sex de verspreiding van soa’s kan bevorderen, is het noodzakelijk dat de discussie over genitale stoombaden wordt aangezwengeld, zowel in Suriname als in Nederland. Maar het onderwerp ligt erg gevoelig, mensen zijn snel beledigd als Nederlanders “weer met het vingertje wijzen”. Bovendien: ideeën over ziekte en gezondheid kunnen soms radicaal verschillen tussen Nederlandse artsen en die van Surinamers en andere migrantengroepen.’ Mijn antwoorden hebben vooral betrekking op het onderzoek uit Suriname. We weten niet goed of Nederlands-Surinaamse vrouwen dit soort baden veel gebruiken, in welke frequentie en of ze hiervan ook klachten ondervinden of juist positieve effecten. Van de 124 vrouwelijke respondenten in onze enquêtes in Amsterdam en Den Haag, gaven er 32 aan wel eens een vaginaal stoombad te nemen. Als meest voorkomende reden van het gebruik werd ‘hygiëne’ of ‘reinigen’ genoemd (11x), gevolgd door ‘na de bevalling’ (8x). Andere redenen waren ‘verstevigen baarmoeder’, ‘schimmelinfectie’ en ‘lekker, omdat ik er zin in heb’.

De inhoud van dit artikel is gereviewd door 2 leden van de redactieraad van Seksoa magazine met als hoofdredacteur Hanna Bos, arts infectieziektebestrijding bij Soa Aids Nederland.