Terug naar overzicht

Sociale wetenschap en de praktijk van gezondheidsbevordering

13/02/2018

My default image Onderzoek

Auteur(s): Antony Oomen, Soa Aids Nederland

Op dinsdag 14 november hield prof. dr. John de Wit zijn inaugurele rede als hoogleraar Interdisciplinaire Sociale Wetenschap (ISW) aan de Universiteit van Utrecht. In zijn oratie schetst hij de ambities die hij heeft met deze nieuwe leerstoel. Ter gelegenheid van zijn inaugurele rede spraken we met hem.

Samenwerking, verbinding en versterking. Dat zou je de kernbegrippen kunnen noemen in de inaugurele toespraak van John de Wit, die onlangs aan de Universiteit van Utrecht het ambt aanvaardde van hoogleraar in de Interdisciplinaire Sociale Wetenschap. In zijn oratie, met de lange, prozaïsche titel Technocratische oplossingen en democratische veranderingen: een algemene sociale wetenschap van gezondheidsbevordering, schetst professor De Wit een enorme veelheid aan activiteiten en ambities die hij met de leerstoel voor ogen heeft.

Wat kan de interdisciplinaire sociale wetenschap bijdragen aan het brede palet van gezondheidsbevordering en wat is haar rol in public health? En hoe moeten we public health dan precies verstaan? ‘Een bekende definitie van public health,’ betoogt De Wit, ‘is de kunst en wetenschap van het voorkomen van ziekte, het verlengen van leven en het beschermen van gezondheid door georganiseerde inspanningen.’

Zo’n opvatting impliceert dat naast de klassieke infectieziektebestrijding en de aandacht voor het bevorderen van een gezonde leefstijl, dit domein doorgaans ook een scala aan thema’s omvat die voor een belangrijk deel samenhangen met grotere sociale vraagstukken, zoals middelengebruik en verslavingszorg, overlast en opvang van mensen in crisis, huiselijk geweld en kindermishandeling of gezond wonen en milieu. De sociale wetenschappen dragen aan dit discours bij met kritische analyses, onderbouwde inzichten en praktische implicaties ten aanzien van een veelheid aan kwesties. De Wit vat deze samen in drie aan elkaar gerelateerde vraagstukken:

  • Hoe duiden en ervaren wij gezondheid en ziekte of beperking?
  • Welke omstandigheden, processen en factoren spelen een bepalende rol bij uitkomstverschillen en gedrag t.a.v. gezondheid en welzijn?
  • Welke benaderingen zijn succesvol bij het bevorderen van gezondheid en welzijn en waarom? En welke niet?

Als belangrijkste ambitie van de nieuwe leerstoel noemt De Wit specifiek de versterking van bijdragen aan zowel wetenschappelijke kennis als de praktijk en het beleid met betrekking tot vier belangrijke publieke gezondheidsvraagstukken, te weten:

  • sociale ongelijkheid in gezondheid en welzijn;
  • het samenspel van individuele, sociale en structurele invloeden op uitkomsten en gedrag ten aanzien van gezondheid en welzijn;
  • effectieve en acceptabele interventies voor gezondheidsbevordering op verschillende niveaus van invloed;
  • gezondheid en welzijn in internationaal perspectief.
     

Interventieontwikkeling, praktijk en community

Wetenschappelijk onderzoek draagt in belangrijke mate bij aan het ontwikkelen van nieuwe interventiemethoden en baseert zich daarbij op de meest recente theorieën. De sociaalwetenschappelijke nadruk in dit proces ligt nog steeds te veel op het toetsen van effectiviteit en het bevorderen van het gebruik van bewezen effectieve methoden in de praktijk, stelt professor De Wit.

Naast het toegankelijk maken van kennis over gedragsveranderingstechnieken kunnen methoden voor gedragsverandering scherper aansluiten bij de professionele praktijk en de omstandigheden van doelgroepen. Bovendien kan kennis opgedaan in de praktijk of binnen community’s veel effectiever worden gebruikt. ‘Uiteindelijk hangt het effect van interventies op de gezondheid en het welzijn van de bevolking ook af van hoeveel mensen je bereikt, wat onder meer beïnvloed wordt door acceptatie door de doelgroep en haalbaarheid in professionele settings.’

Verhalende gezondheidscommunicatie

Communicatie speelt een cruciale rol in het bevorderen van kennis, maar ook van motivatie en gezond gedrag. Communicatie-effecten hangen af van tal van aspecten van bron, boodschap, ontvanger en medium, legt John de Wit uit. Inzichten uit de communicatiewetenschap bieden aanknopingspunten om zowel de effectiviteit als de waardering van gezondheidscommunicatie te versterken. Hier toont hij zich een pleitbezorger van het inzetten van persoonlijke verhalen.

‘Principes met betrekking tot hoe mensen verhalen vertellen, die we kennen uit natuurlijke communicatie, literatuur en amusement, liggen ten grondslag aan de recente opkomst van narratieve gezondheidscommunicatie,’ zegt De Wit. ‘Het idee is dat deze meer overtuigend is, dat mensen zich zo beter kunnen verplaatsen in een situatie.’

Met enkele collega’s heeft De Wit alweer een tijd geleden onderzoek gedaan naar testimonials (korte, verhalende beschrijvingen van de persoonlijke ervaringen van gewone mensen) en zij ‘vonden dat die meer invloed hebben op risicoperceptie en waargenomen sociale normen dan boodschappen gebaseerd op wetenschappelijke informatie die experts doorgaans prefereren.’

‘De afgelopen jaren hebben we met steun van een EU-subsidie een netwerk op het gebied van narratieve gezondheidscommunicatie kunnen opbouwen, met experts van de Radboud Universiteit, de Universiteit Antwerpen en twee universiteiten in Duitsland en Australië. We hopen ons netwerk in de toekomst uit te breiden naar de VS en met partners in de overheid, sociale organisaties en ondernemers,’ vertelt De Wit enthousiast.

Welcome back

Tot voor kort woonde en werkte professor De Wit in Sydney in Australië. Hoe kijkt hij na zijn ervaringen in het buitenland aan tegen de huidige Nederlandse hiv- en soa-respons?

‘De Nederlandse hiv/soa-respons is wat mij betreft nog steeds een van de sterkste ter wereld. Wat opvalt is dat we ons minder profileren dan plaatsen waar de respons wellicht minder goed is. De focus op inhoud i.p.v. marketing valt te prijzen, maar daardoor wordt het succes soms over het hoofd gezien en wordt er minder geleerd van ons dan zou kunnen. Taal speelt daarin wel een rol; Engelstalige landen kijken naar elkaar en de rest van de wereld kijkt naar Engelstalige landen, omdat de informatie makkelijker gedeeld wordt.’

Op de vraag naar de belangrijkste vraagstukken waar John de Wit mee aan de slag gaat als hoogleraar noemt hij het vinden van verklaringen voor sociale ongelijkheid in gezondheid en welzijn; het samenspel van individuele, sociale en structurele factoren in gezondheidsgedrag; co-creatie van interventies en beleid en gezondheidsbevordering in internationaal perspectief. ‘Dit zijn abstracte hoofdlijnen. Qua thema’s speelt acceptabele en effectieve homo-hiv-preventie een belangrijke rol (en hoe die meer participatief kan worden), met name als het gaat om het gebruik van PrEP en testen, ook voor mensen met migratieachtergrond. Internationaal ben ik erg geïnteresseerd in LGBTI+ health.’

PrEP

Hoe gaat zijn onderzoekagenda bijdragen aan een effectievere, meer omvattende soa- en hiv-preventie? Het verbinden van spelers en een meer participatieve aanpak van onderzoek en interventie moet meer zicht geven op welke manier van bescherming voor wie werkt in welke situatie, stelt De Wit.

Zelf zit hij in de commissie PrEP van de Gezondheidsraad. Begin 2018 moet de Raad een advies uitbrengen aan de minister over de beschikbaarheid van PrEP binnen het geheel van de combinatiepreventie in Nederland. Waarom duurt het zolang voordat PrEP toegankelijk is geregeld in Nederland?

‘Er is in Nederland een zorgvuldig systeem van afweging en besluitvorming met betrekking tot de besteding van publiek geld waar uiteenlopende visies op bestaan. Het is uiteindelijk in ons aller belang dat deze afwegingen goed gefundeerd zijn en gedragen worden.’

Als PrEP straks op grotere schaal kan worden ingezet, gelooft John de Wit dan dat we daarmee in Nederland de ambitie van 0 nieuwe hiv-infecties kunnen halen?

‘Ik geloof niet in wondermiddelen en maak me sneller zorgen over het hypen van oplossingen. In de jaren ’80 en ‘90 was er ook sprake van de oplossing voor hiv, namelijk het condoom. Ik heb geen reden om aan te nemen dat PrEP wel de super-oplossing is die het condoom niet was, als je in ogenschouw neemt dat mensen in het begin van de epidemie veel meer reden hadden om zichzelf te beschermen dan nu. PrEP kan voor sommige mensen een goede optie zijn. Het preventieve effect zal afhangen of PrEP gebruikt gaat worden in situaties dat seks nu onbeschermd is (en dat dus de proportie beschermde seks omhoog gaat – voor individuen en de community) of dat PrEP in de plaats komt van andere strategieën. Mogelijk zal het een beetje een mix zijn.’

Met PrEP in het preventiepakket kan er ook weer een andere, wellicht betere focus op de soa-preventie komen. Hoe kan de interdisciplinaire sociale wetenschap hieraan bijdragen?

‘Voor de Interdisciplinaire Sociale Wetenschap is een interessante vraag of en hoe mensen nieuwe technologieën gebruiken en ook of, wanneer en hoe die beschikbaar komen en wat het proces daar rond omheen is. Waar in de gedragswetenschappen dus de focus ligt op de eindgebruiker zijn voor de ISW ook de politiek en de professional relevante objecten. Vanuit ISW hanteren we een breder perspectief op invloeden, met name structurele factoren en sociale relaties en verschillende methoden.’

 

Delen

Alle SekSoa Magazine artikelen zijn terug te vinden in ons archief

Bekijk archief