Terug naar overzicht

De pil en seks

18/12/2012

Praktijk
Foto: Nieuw-Eken Ontwerp

De introductie van de pil (combinatiepreparaten met een oestrogeen en een progestativum) is een van de grootste medische verworvenheden van de twintigste eeuw. De pil heeft ervoor gezorgd dat vrouwen voor het eerst onbezorgd van seksualiteit konden genieten zonder angst voor een onbedoelde zwangerschap. Daardoor hebben de pil en andere betrouwbare moderne anticonceptiemethoden vooral positieve effecten op seksualiteitsbeleving. Bovendien dragen positieve effecten van de pil op menstruatie- en cyclusgebonden klachten en op de huid ook indirect bij aan verbetering van seksualiteit.

Toch merken de meeste pilgebruiksters ook dat er door het wegvallen van de normale cyclische hormoonschommelingen van alles verandert. Ongeveer 20 tot 40 procent van de vrouwen aan de pil rapporteert verdwijnen van cyclische variaties in seksueel verlangen. Een deel van hen (6,1 procent van alle pilgebruiksters) ervaart dit als positief, omdat zij het prettig vinden dat ‘downs’ in seksueel verlangen rond de menstruatie verdwijnen. Een groter deel (12.1 procent) beoordeelt het afvlakken van variaties in seksueel verlangen echter als negatief, omdat zij het juist jammer vinden dat midcyclische ‘ups’ verdwijnen 1,2. Dergelijke als negatief gepercipieerde effecten van de pil op seksueel verlangen blijken zelfs een belangrijke verborgen reden voor het staken van pilgebruik te zijn 3.

Ondanks deze observaties werd er tot voor kort maar heel beperkt onderzocht wat de relaties zijn tussen seksueel functioneren, pilgebruik en veranderingen in de hormonale status 4. Doordat er echter steeds meer aanwijzingen zijn dat androgenen in het algemeen, en testosteron in het bijzonder, invloed hebben op de gevoeligheid voor seksuele prikkels, op seksueel verlangen en op de frequentie van seksuele gedachten en fantasieën 5, is er geleidelijk ook meer belangstelling ontstaan voor de mogelijke effecten van de pil op de androgeenhuishouding van vrouwen.

Androgenen verhogen vooral, met een grote interindividuele variabiliteit, de gevoeligheid van het brein en de geslachtsdelen voor centrale en perifere seksuele stimulatie. Op centraal niveau blijken seksuele responsen via verschillende pathways tot stand te kunnen komen. Bij seksuele responsen die optreden door visuele stimulatie (erotische plaatjes, films), is de voorkeurs pathway de zogenaamde quick and dirty route, zoals Ledoux die ook bij andere emotionele reacties heeft beschreven 6. Deze route, waarbij hogere hersencentra nauwelijks een rol spelen, is niet androgeenafhankelijk. Daarentegen is seksuele opwinding waarbij hogere centra wel een rol spelen en die tot stand komt door inschakeling van cognitieve processen, gedachten en fantasieën, wel androgeenafhankelijk. Dit wordt dan ook wel de neat and slow route genoemd 7.
De potentiële negatieve effecten van de pil op seksualiteit worden, naast mogelijke effecten van de pil op stemming, grotendeels verklaard door beïnvloeding van deze ‘nette en langzame’ route. De werking van de pil berust op het volledig onderdrukken van de productie van geslachtshormonen (oestrogenen, progesteron en testosteron) in de ovaria (eierstokken). Met de pil worden oestrogenen en progesteron als het ware teruggegeven, maar omdat ongeveer de helft van alle androgenen door de eierstokken wordt gemaakt (de andere helft door de bijnieren), leidt pilgebruik, ongeacht het type pil, tot een afname van de totale androgeenproductie met 30 tot 50 procent. Daarnaast veroorzaken de hormonen uit de pil een verhoging van het sekshormoon bindende globuline (SHBG), waardoor een deel van het nog aanwezige testosteron onwerkzaam wordt gemaakt, waardoor de biologische beschikbaarheid van testosteron afneemt. De mate waarin dit effect optreedt, is enerzijds afhankelijk van de oestrogeendosering. Hoe meer oestrogenen in de pil, des te hoger het SHBG en des te kleiner de hoeveelheid biologisch beschikbaar testosteron.
Anderzijds is dit ook afhankelijk van het type progestageen dat in de pil wordt gebruikt. De zogenaamde tweedegeneratie progestagenen  hebben minder negatieve effecten op SHBG dan de nieuwere derde- en vierdegeneratie pillen. Een derde effect van pilgebruik op de androgeenhuishouding is dat ook de biologische beschikbaarheid van androgenen uit de bijnier (DHEA en DHEAS) afneemt.

Er zijn sterke aanwijzingen dat een minderheid van de pilgebruiksters door deze veranderingen in de androgeenhuishouding, wel degelijk klinische relevante negatieve effecten op seksuele parameters als responsief verlangen (arousability) ervaart, omdat zij gevoeliger dan anderen zijn voor deze veranderingen 8,9. Voor de praktijk betekent dit dat bij het optreden van veranderingen in seksueel verlangen, cq. seksuele responsiviteit, die mogelijk het gevolg zijn van anti-androgene effecten van de pil, gezocht moet worden naar de pil met het minst anti-androgene progestativum (levonorgestrel) en de laagste dosering oestrogeen (20µg ethinylestradiol).

Pil is maatwerk Samenvattend heeft de pil bij ongeveer 10 procent van de pilgebruiksters een negatief effect op seksualiteit. Dit effect kan deels verklaard worden door de anti-androgene werking van het progestageen in de pil, waarvan we weten dat de tweedegeneratie pillen mild androgeen zijn (waaronder levonorgestrel) en de nieuwe generatie pillen anti-androgeen (Yasmin, Yaz).

Diane 35 behoort uitsluitend voorgeschreven te worden voor de behandeling van verschijnselen van hyperandrogenisme bij PCOS. Diane 35 voorschrijven als anticonceptiemiddel, ook bij acne vulgaris,  kan gezien worden als een kunstfout. De voorkeur van de pil bij starters is microgynon 30 (150 microgram levenorgestrol/30 microgram ethinylestradiol EE).

Pilgerelateerde klachten kunnen door een juiste counseling in kaart worden gebracht, waaruit blijkt dat seksuele klachten vaker door psychosociale factoren verklaard worden, maar soms ook door de pil.

  1. van Lunsen RHW, Laan ETM, van Dalen L. Contraception and sexuality. In : Milsom I Contraception, and Family Planning. Elsevier 2006, p 5-19.
  2. Graham CA, Ramos R, Bancroft J. et al. The effects of steroidal contraceptives on the well-being and sexuality of women: a double blind, placebo-controlled, two centre study of combined and progestogen-only methods. Contraception 1995;52:363-9.
  3. Oddens BJ. Women’s satisfaction with birth control: a population survey of physical and psychological effects of oral contraceptives, intrauterine devices, condoms natural family planning and sterilization among 1466 women. Contraception, 1999;59:277-286.
  4.  Sanders SA, Graham CA, Bass JL, Bancroft J. A prospective study of the effects of oral contraceptives on sexuality and well-being and their relationship to discontinuation. Contraception. 2001 Jul;64(1):51-8.
  5. Davis AR, Castaño PM. Oral contraceptives and libido in women. Annu Rev Sex Res. 2004;15:297-320. Review.
  6. Redouté JStoléru SPugeat MCostes NLavenne FLe Bars DDechaud HCinotti LPujol JF. Brain processing of visual sexual stimuli in treated and untreated hypogonadal patients. Psychoneuroendocrinology 2005 Jun;30(5):461-82.
  7. van Lunsen RHW,, Laan E. Genital vascular responsiveness and sexual feelings in midlife women: psychophysiologic, brain, and genital imaging studies. Menopause, 11 (6): 741-748, 2004
  8. Graham CA, Bancroft J, Doll HA, Greco T, Tanner A. Does oral contraceptive-induced reduction in free testosterone adversely affect the sexuality or mood of women? Psychoneuroendocrinology. 2007 Apr;32(3):246-55.
  9. Davis SPapalia MANorman RJO’Neill SRedelman MWilliamson MStuckey BGWlodarczyk JGard’ner KHumberstone A. Safety and efficacy of a testosterone metered-dose transdermal spray for treating decreased sexual satisfaction in premenopausal women: a randomized trial. Annals of Internal Medicine, 148, 569-577.
Delen

Alle SekSoa Magazine artikelen zijn terug te vinden in ons archief

Bekijk archief