Determinanten: kennis, houding en vaardigheden

In het bedenken en plannen van je activiteiten, is het belangrijk om rekening te houden met verschillende determinanten (determinanten is de term die in de theorie van gezondheidsbevordering gebruikt wordt voor de verschillende factoren die de keuzes die mensen maken (bijvoorbeeld wel of niet een condoom gebruiken) beïnvloeden of bepalen). Om gedragsverandering te bewerkstelligen (bijvoorbeeld van onveilige naar veilige seks) is meer nodig dan kennisoverdracht alleen.

Om voorlichting te geven aan jongeren over veilig vrijen is het dus belangrijk om te weten wat er in jongeren omgaat. Het is goed om inzicht te krijgen in de beweegredenen van jongeren om al dan niet een condoom te gebruiken. Met een folder alleen ben je er niet! Kijk goed naar wat je doelen zijn op het gebied van gedragsverandering en pas je voorlichtingskeuzes daar op aan.

Voorlichting kan tot veiliger, prettiger en gelijkwaardiger vrijgedrag leiden, als er naast informatie (kennisoverdracht) ook aandacht wordt besteed aan aspecten als houding en vaardigheden. Zoals de houding en mening ten aanzien van condoomgebruik en anticonceptie en de vaardigheden die voor condoom- en pilgebruik van belang zijn.

We lichten hieronder drie belangrijke determinanten toe:

• Kennis
• Houding/attitude
• Vaardigheden

(Voorbeelden van andere determinanten zijn sociale invloed (invloed van vrienden, partner, ouders) en risico-inschatting (als je denkt dat je geen risico loopt, zul je minder snel geneigd zijn een condoom te gebruiken).

Kennis
‘Als jongeren weinig weten van soa/hiv zullen ze niet geneigd zijn hun gedrag te veranderen.’

In de ‘Handleiding veilig vrijen en seksualiteit voor het jeugdwelzijnswerk’ vind je verschillende manieren om kennis over te dragen en te toetsen, zoals de krasloten, quizzes en invulopdrachten. Het actief laten verwerken van geleerde informatie (wat je bij een quiz doet) is een goede manier om mensen kennis aan te leren. Ook het steeds weer herhalen van informatie maakt dat informatie/kennis beter beklijft bij mensen (grijp dus verschillende momenten aan voor herhaling, zoals de Week van de Liefde).

Middelen: het boekje SAFESEX.NL, werkvormen uit de ‘Handleiding veilig vrijen en seksualiteit voor het jeugdwelzijnswerk’, zoals: ‘krasloten’ en ‘quiz’.

Houding/attitude
‘Als jongeren niet geloven dat hun gedrag het risico op soa/hiv vermindert, of als ze het gevoel hebben dat aan preventief gedrag serieuze nadelen verbonden zijn, zouden ze kunnen beslissen hun gedrag niet te veranderen.’

Hoe positiever jongeren denken over condoomgebruik, des te meer ze van plan zijn om condooms te gaan gebruiken.
Jongeren kunnen gestimuleerd worden tot condoomgebruik door ze te laten zien dat de voordelen van condoomgebruik tegen de nadelen opwegen. Vooral de voordelen op korte termijn spreken vaak erg aan en hebben positieve effecten: geen zorgen tijdens het vrijen of spijt achteraf vanwege de onzekerheid een hiv-infectie of een andere soa te hebben opgelopen. Hiernaast kan ook gewezen worden op waarden als verantwoordelijkheid en zorgzaamheid.

Middelen: groepsdiscussies, werkvormen uit de ‘Handleiding veilig vrijen en seksualiteit voor het jeugdwelzijnswerk’, zoals: ‘stellingenspel’ en ‘stoplichtspel’.

Vaardigheden
‘Als mensen denken dat ze niet in staat zijn bepaald gedrag uit te voeren, kunnen ze beslissen het dan maar helemaal niet te proberen.’

Jongeren leren nieuw gedrag aan door anderen te observeren en uit ervaring met eigen gedrag.
Maak van een ‘complex gedrag’ als condoomgebruik subgedragingen en oefen daarmee: het kopen van condooms, het praten over condoomgebruik met je partner, het omdoen van een condoom.
Het voornemen om een condoom te gebruiken is overigens geen garantie voor condoomgebruik, zelfs niet als beide partners positief staan tegenover condoomgebruik. Onzekerheid, angst voor afwijzing en invloed van alcohol en/of drugs kunnen mede bepalend zijn bij het al dan niet condoomgebruik.

Oefenen kan door het gedrag uit te proberen en feedback te krijgen in een rustige veilige omgeving. Dit met als doel om te weten hoe het moet als je voor een situatie staat.

Middelen: rollenspellen, werkvormen uit de ‘Handleiding veilig vrijen en seksualiteit voor het jeugdwelzijnswerk’, zoals: ‘condoomdemonstratie’ en ‘voorbehoedmiddelen’.